CHUYỆN GIỮ RỪNG Ở BẮC TRƯỜNG SƠN Những huyền thoại duyên nợ với rừng

Vùng sinh thái bắc Trường Sơn được đánh giá là trung tâm đa dạng sinh học bậc nhất của Việt Nam, với những cánh rừng già, nguyên sinh, cổ thụ và nhiều loài động vật quý hiếm được bảo tồn nghiêm ngặt. Vượt qua những khó khăn thường nhật của đời sống xã hội, người dân nơi đây đã dần giác ngộ, không vào rừng khai thác lâm sản và săn bắn trái phép và đã chủ động tham gia bám rừng, giữ đại ngàn luôn ngát xanh để hưởng lợi từ đại ngàn.

Những người được ví như “huyền thoại” mà chúng tôi kể ra đây, mỗi người đều có cách thức rất riêng trong việc tạo dựng, hồi sinh những cánh rừng. Tuy nhiên, tất cả đều có một điểm chung đó là tình yêu mãnh liệt với rừng và sự tâm huyết nhằm gìn giữ môi trường xanh cho thế hệ mai sau!

Trả nợ rừng nơi đại ngàn Pù Mát

Khi nói đến ông Nguyễn Ngọc Lài, Giám đốc Lâm trường Con Cuông trước đây, người được nhà nước hai lần phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, tôi lại nhớ đến những lần theo ông đi từ văn phòng lâm trường bộ đến văn phòng của các đội trạm. Đâu đâu cũng thấy đồng loạt các câu khẩu hiệu do ông khởi xướng “Tất cả cho xây dựng vốn rừng”; “Tập trung cho sự nghiệp xây dựng vốn rừng”. Và khi nhắc tới Nguyễn Ngọc Lài người ta thường đùa vui về sự đối lập của hai lần đón nhận danh hiệu Anh hùng Lao động của ông: lần thứ nhất là “phá rừng”; Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới là “trồng rừng”.

Ông Nguyễn Ngọc Lài quê xã Thanh Thịnh, huyện Thanh Chương (cũ), tỉnh Nghệ An. Năm 1961, ông rời quê trở thành công nhân Lâm trường Con Cuông. Sau ba năm, ông trở thành tổ trưởng sản xuất, 5 năm liền được công nhận là Tổ Lao động xã hội chủ nghĩa. Năm 1968, Đội khai thác gỗ Trung Chính do ông làm đội trưởng đã có nhiều sáng kiến cải tiến hình thức khai thác gỗ và trở thành nòng cốt của lâm trường. Năm 1985, ông vinh dự được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba và phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Khi nhắc tới Nguyễn Ngọc Lài người ta thường đùa vui về sự đối lập của hai lần đón nhận danh hiệu Anh hùng Lao động của ông: lần thứ nhất là “phá rừng”; Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới là “trồng rừng”.

Năm 1988 ông được đề bạt làm Bí thư đảng ủy kiêm Phó Giám đốc Lâm trường Con Cuông. Năm 1991, khi ông chính thức giữ chức vụ giám đốc, cũng là giai đoạn chuyển đổi, kết thúc thời kỳ “phá rừng”. Rừng giàu gỗ đã bị khai thác gần như cạn kiệt, trong lúc vốn của Lâm trường Con Cuông chỉ còn 40 triệu đồng. Khi ấy, ông Lài vẫn mang trong mình nỗi trăn trở về mối nợ “phá rừng”.

Khi Chính phủ đưa ra chương trình hỗ trợ mới, ông Lài như người trôi sông vớ được bè. Ông nhanh chóng chỉ đạo đơn vị phục hồi, tái tạo vốn rừng. Đất trống, đồi núi trọc và trong lâm phần hơn 20 nghìn ha của lâm trường được phủ xanh. Từ những suy nghĩ tìm tòi, ông đã đúc kết thành câu khẩu hiệu hành động cho lâm trường thực hiện hiệu quả đó là: “Cải tạo cồn vệ; cải tạo khe chọ; cải tạo đồi núi và chế biến sản phẩm”. Theo ông giải thích, cải tạo cồn vệ là lấy nông nghiệp làm nền tảng cho an cư lập nghiệp, là điều kiện phát triển lâm nghiệp bền vững. Cải tạo cồn vệ là khai hoang phục hóa đất gò đồi, đất bằng, đất vệ, khai thác hết tiềm năng đất hiện có… Và đây chính là bước ngoặt để ông lần thứ hai được phong Anh hùng.

Đi hết các cánh rừng của “ông Lài” ở khe Xộc, Khe Luông…, bên Thác Khe Kèm, vùng đệm Vườn quốc gia Pù Mát mới thấy hết vẻ đẹp hùng vĩ của một đại ngàn xanh giá trị nhiều tỷ đồng và hiểu hết ý nghĩa của cụm từ biến “rừng nhác” (rừng nghèo) thành “rừng siêng” (rừng giá trị kinh tế). Và hình như từ đây, ông cũng vơi bớt món nợ với những cánh rừng từng một thời bị ông cùng công nhân triệt hạ. Những cánh rừng nay đã trở thành rừng có giá trị kinh tế cao, để rồi đơn vị của ông được ghi nhận là cánh chim đầu đàn trong ngành lâm nghiệp Nghệ An.

Nhắc lại những kỷ niệm về ông Lài, vẫn không quên một giám đốc đặc biệt “tự phạt mình”. Ngày còn đương chức, ông và tập thể lâm trường ra quy chế, nếu bộ phận nào không hoàn thành tốt nhiệm vụ qua xếp loại hằng tháng, hằng quý thì tổ đó phải nhận cờ xanh, tốt lên mới được thay cờ đỏ và đội trưởng cho đến giám đốc cũng phải chịu trách nhiệm liên đới bằng hình thức xử phạt bằng ngày lương tùy theo mức xếp loại.

Điều muốn nói thêm, ông không chỉ nổi tiếng là người hồi sinh những cánh rừng thuộc lâm phần Lâm trường Con Cuông với hai lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng lao động. Ông còn được biết đến với vai trò là Người đại biểu nhân dân gương mẫu, tận tụy trong bốn khóa được tín nhiệm được bầu làm đại biểu Quốc hội IV, V, VII, VIII.

Với những đóng góp trong sự nghiệp bảo vệ, xây dựng, phát triển vốn rừng và nhiều lĩnh vực khác, năm 2000, Lâm trường Con Cuông được Nhà nước phong tặng Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới và Huân chương Lao động hạng Nhất năm 2005. Giám đốc Nguyễn Ngọc Lài vinh dự được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động lần thứ hai vào năm 2002. Sau chuyển đổi theo tinh thần Nghị quyết 28/BCT và Nghị định 200/CP từ Lâm trường Con Cuông thành Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên.